Quảng Nam

THÁNH ĐỊA MỸ SƠN – NGÀN NĂM DẤU ẤN CHƯA PHAI!

 

Đắc Lộc là một nhiếp ảnh gia kiêm thiết kế đồ họa và in ấn. Với tính chất công việc của mình, anh có dịp đi nhiều nơi và ghi nhận lại những khung hình đẹp của quê hương - đất nước - con người qua ống kính máy ảnh. Bản sắc văn hóa vùng miền là điều mà ai cũng muốn có dịp trải nghiệm và đó luôn là hấp lực với những ai thích du lịch và khảo cứu. Thánh địa Mỹ Sơn là chuyến đi mới nhất của anh vào đầu năm nay để thăm một di tich hơn ngàn năm của văn hóa Chăm Pa một thời trên dải đất miền Trung Việt Nam.

 

Là di tích lịch sử nổi tiếng thuộc tỉnh Quảng Nam, là địa danh du lịch độc đáo trên “Con đường di sản miền Trung” của Việt Nam… Thánh địa Mỹ Sơn gây ấn tượng đặc biêt với các nhà chuyên môn và khách tham quan bởi kho tàng văn hóa đồ sộ và nghê thuật kiến trúc, kỹ thuật xây dựng đặc sắc, lưu dấu khá đầy đu về̀ mộ̣t thời kỳ phá́t triển cự̣c ky thị̣nh vương cua một tộc ngươi Viêt cô, qua cá́c triề̀u đại Chăm Pa.

 

 

Di sản ngàn năm tuổi!

Theo những khao cứu đã đươc công bố, nhữ̃ng ngọn thá́p và̀ lăng mộ̣ hiên còn dâu tich ơ Thánh địa Mỹ Sơn có niên đai sớm nhât là từ thế́ kỷ VII, hoặc VIII. Nhưng cá́c kế́t quả khai quậ̣t lai cho thấy cá́c vua Chăm có thê đã̃ được mai táng ở đây từ thế́ kỷ IV. Trai qua nhiều thế ky, vùng đât linh thiêng nà̀y dần dần được bổ sung thêm cá́c cụm ngọn thá́p lớ́n nhỏ, trở thà̀nh vùng đât linh thiêng cua nhiều triều đai Chăm Pa. Ngoà̀i chứ́c năng là nơi an táng các vị vua và thầy tu nhiều quyền lực, Thánh địa Mỹ Sơn còn là̀ trung tâm văn hó́a, tín ngưỡng, tôn thơ thần thánh của cá́c triề̀u đại Chăm Pa. Nơi đây thương diễn ra các nghi lễ quan trong, giú́p cá́c vương triề̀u tiế́p cậ̣n vớ́i cá́c thá́nh thầ̀n, đồng thơi cũng là̀ nơi trú́ ẩn nế́u kinh đô Trà̀ Kiệu bị̣ xâm lấn.

 

Mỹ̃ Sơn chị̣u ảnh hưởng rất lớ́n của Ấn Độ̣ giáo cả về̀ kiế́n trú́c và̀ văn hó́a tin ngương. Nhữ̃ng di vậ̣t đầ̀u tiên được tìm thấy ghi dấu thời đại vua Bhadravarman I (Phạm Hồ̀ Đạt - trị̣ vì từ năm 381 đế́n 413), vị̣ vua đã̃ xây dự̣ng mộ̣t thá́nh đường để thờ cú́ng Linga và̀ Shiva. Dự̣a trên cá́c tấm bia văn tự̣ bằng chữ Phan cô khá́c, người ta biế́t nơi đây đã̃ từng có́ mộ̣t đề̀n thờ đầ̀u tiên được là̀m bằ̀ng gỗ và̀o thế́ kỷ IV. Hơn 2 thế́ kỷ sau đó́, ngôi đề̀n bị̣ thiêu hủy trong mộ̣t trậ̣n hỏa hoạn lớ́n.

 

 

Và̀o đầ̀u thế́ kỷ VII, vua Sambhuvarman (Phạm Phạn Chi - trị̣ vì từ năm 577 đế́n năm 629) đã̃ dù̀ng gạch để xây dự̣ng lại và ngôi đền cò̀n tồ̀n tại cho đế́n ngà̀y nay. Cá́c triề̀u vua sau đó́ tiế́p tụ̣c tu sử̉a lại cá́c đề̀n thá́p cũ̃ và̀ xây dự̣ng cá́c đề̀n thá́p mớ́i. Tông số kiến trúc còn đếm đươc đến nay là hơn 70 đền, tháp. Điều đặc biêt nữa ở THÁNH ĐỊA MỸ SƠN là các khối đền tháp đều đươc người Chăm Pa cổ xây dựng bằng gạch nung. Cá́c viên gạch được đẽo gọt và̀ khéo léo xế́p chồ̀ng lên nhau mà̀ không hề̀ sử̉ dụ̣ng bât ky mộ̣t chất kế́t dính nà̀o, đã tồ̀n tại qua nhiề̀u thế́ kỷ mà̀ không hề̀ bị̣ phong hó́a - chỉ̉ có́ nhữ̃ng phầ̀n nà̀o bị̣ nứ́t vỡ mớ́i bị rêu mố́c xâm lân.

 

 

Sau rât nhiề̀u thế́ kỷ rơi và̀o quên lã̃ng, năm 1898, mộ̣t học giả người Phá́p đã̃ đế́n du khảo Việt Nam và̀ phá́t hiện ra nơi đây. Dựa vào cá́c tấm bia ký, cù̀ng với các kết qua nghiên cứ́u, chúng ta mới biết Mỹ̃ Sơn là̀ thá́nh đị̣a cự̣c kỳ quan trọng của dân tộ̣c Chăm từ thế́ kỷ thứ́ VI cho đế́n tận thế́ kỷ thứ́ XV.

 

Dấu tích tàn nhưng không phai! 

Thá́nh đị̣a Mỹ̃ Sơn nằm tập trung trên hai ngọn đồ̀i, quay mặ̣t và̀o nhau theo hai hướ́ng đông - tây đươc ngăn cách bằng mộ̣t con suố́i nhỏ. Cá́c nhá́nh suố́i rẽ ra theo cá́c hướ́ng tao thành ranh giới chia nơi đây thà̀nh cá́c cụ̣m đề̀n thá́p nhỏ, được đặ̣t tên theo chữ̃ cá́i Latin A, B, C, D...

 

Mỗi cụ̣m di tích đề̀u có mộ̣t thá́p chính làm trung tâm và xung quanh cá́c thá́p hoặ̣c cá́c công trình phụ̣ vớ́i kích thướ́c nhỏ hơn, thấp hơn. Tại mỗi thá́p chính sẽ có́ hai cử̉a thông ra hai hướ́ng đông - tây, mỗi cử̉a có́ bậ̣c thang dẫn lên mộ̣t vò̀m cuố́n được điêu khắ́c hoa văn tinh xảo.

 

 

Mỗi cụm thá́p có́ mộ̣t chứ́c năng riêng biệt, thờ nhữ̃ng vị̣ thầ̀n theo tín ngưỡng của người Chăm Pa. Trong đó́ ngôi đề̀n chính tượng trưng cho nú́i Meru, và̀ cá́c đề̀n phụ̣ sẽ thờ cá́c vị̣ thầ̀n trông giữ̃ đất trời.

 

Tháp chinh Kalan nằm ơ trung tâm của khu Thá́nh đị̣a Mỹ̃ Sơn là̀ ngôi thá́p cao nhất - vớ́i chiề̀u cao lên tớ́i 24 mét, đá́y thá́p hình vuông vớ́i mỗi cạnh dà̀i 10 mét. Bên trong thá́p thờ mộ̣t bộ̣ Linga - Yoni khổng lồ̀, nhưng hiên tai chỉ cò̀n lưu giữ đươc bệ đá́ Yoni.

 

Hê thố́ng tượng đá́ điêu khắ́c cá́c vị̣ thầ̀n linh, cũ̃ng như các hinh khối kiến trúc, hoa tiết đặc ta, mô phong văn hóa, tin ngương của người Chăm Pa xưa – đặc biêt là những tác phâm điêu khắc trực tiếp trên tương gach… dâu chỉ thây rai rác và không còn đươc nguyên vẹn ơ một vài cụm tháp còn sót lai vân cho ta một cam nhận đầy đu về một kho tàng văn hóa, kiến trúc ky vĩ đã tồn tai tư hàng ngàn năm trước.

 

 

Kỹ thuậ̣t xây dự̣ng, điêu khắ́c và̀ chạm trổ đỉnh cao của người Chăm Pa tư thơi đó khiến nhiều nhà nghiên cứu cũng phai ngơ ngàng, khâm phục. Các tác phâm được tao tác tỉ̉ mỉ̉, số́ng độ̣ng như thậ̣t với những hinh khối, linh thần, linh vật, hoa văn, hoa tiết dân gian phong phú… vưa thể hiện niề̀m tôn kính, sùng bái vô biên cua con ngươi đố́i vớ́i thầ̀n linh, vưa là sự ngơi ca cuộc sống trần thế, nơi con người, thiên nhiên và̀ vũ̃ trụ̣ luôn có́ sự̣ giao hò̀a khăng khít.

 

Những giá trị văn hóa đặc sắc ngày càng được tôn vinh!

Là̀ mộ̣t trong nhữ̃ng trung tâm đề̀n đà̀i chính của Ấn Độ̣ giá́o ở khu vự̣c Đông Nam Á và̀ là̀ di sản duy nhất của thể loại nà̀y tại Việt Nam, Thá́nh đị̣a Mỹ Sơn thương đươc nhắc đến vớ́i cá́c tổ hợp đề̀n đà̀i chính khá́c ở Đông Nam Á như Borobudur (Java, Indonesia), Pagan (Myanmar), Angkor Wat (Campuchia) và̀ Ayutthaya (Thá́i Lan).

 

Tai phiên hop thứ 23 cua Ủy ban Di san Thế giới vào năm 1999, Thá́nh đị̣a Mỹ̃ Sơn đã̃ được UNESCO chọn là̀ mộ̣t trong cá́c di sản thế́ giớ́i tân thời và̀ hiện đại theo tiêu chuẩn C (II) Như là một ví dụ điển hình về trao đổi văn hóa và̀ theo tiêu chuẩn C (III) Như là bằng chứng duy nhất của nền văn minh châu Á đã biến mất. Thánh địa Mỹ Sơn cũng nằm trong danh sá́ch xế́p hạng 23 di tích quố́c gia đặ̣c biệt quan trọng tai Viêt Nam.

 

 

Nếu ban may mắn ghé thăm Thá́nh đị̣a Mỹ̃ Sơn và̀o đúng dị̣p Lễ̃ hộ̣i Katé - diễ̃n ra và̀o mùng 1 thá́ng 7 âm lịch hàng năm, ban sẽ có cơ hội đươc trai nghiêm mộ̣t trong nhữ̃ng lễ̃ hộ̣i truyề̀n thố́ng lớ́n nhất của người Chăm - tô chứ́c để tưởng nhớ́ cá́c vị̣ thầ̀n linh và̀ ông bà̀ tổ tiên đã̃ phù̀ hộ̣ độ̣ trì và̀ mang đế́n sự̣ bình an may mắ́n, mưa thuậ̣n gió́ hò̀a.

 

Mở đầ̀u lễ̃ hộ̣i là̀ nghi thứ́c cú́ng cầ̀u an diễ̃n ra ngay tại khu di tích, tiế́p đó́ là̀ cá́c nghi thứ́c rướ́c kiệu, rướ́c nướ́c, trình diễ̃n cá́c điệu mú́a Chăm cổ, cá́c bà̀i dân ca truyề̀n thố́ng, cá́c nhạc cụ̣ của người Chăm như trố́ng paranưng, kèn saranai, lụ̣c lạc, tù̀ và̀, đà̀n nhị̣…

 

Điệu mú́a Chăm Pa và các điêu múa Chăm cô là̀ di san văn hó́a tinh thầ̀n rực rơ nhât của Thá́nh đị̣a Mỹ̃ Sơn. Ngà̀y nay, các điêu múa này được sử̉ dụ̣ng trong biểu diễ̃n nghệ thuậ̣t phụ̣c vụ̣ khá́ch du lị̣ch, nhưng xưa kia đây là̀ nhữ̃ng điệu mú́a được trình diễ̃n trong cá́c lễ̃ hộ̣i truyề̀n thố́ng như mộ̣t nghi thứ́c dâng lễ̃, hay bá́i vọng thầ̀n linh.

 

 

Những nà̀ng vũ nữ Chăm pa xiêm y lộ̣ng lẫy, đeo trang sứ́c lấp lá́nh, đôi tay bú́p măng cong cong, vò̀ng eo mề̀m mại, bộ̣ ngự̣c căng trò̀n, thân hình uyển chuyển, thướ́t tha trong nhữ̃ng điệu mú́a truyề̀n thố́ng như mú́a quạt, mú́a Apsara, mú́a độ̣i nướ́c, cắ́n lử̉a… mang đế́n mộ̣t vẻ đẹ̣p phồn thực đầy khoe khoắn, thật quyế́n rũ̃ vô cùng.

 

Vào năm 2017, “Lễ̃ hộ̣i Katé của người Chăm tỉ̉nh Ninh Thuậ̣n” cũng đươc công nhận là̀ Di sản Văn hó́a Phi vậ̣t thể Quố́c gia của Viêt Nam.

 

Thực hiện: Nguyên Bình - Đắc Lộc